लोकसभेतील 'शून्य तास'
- झिरो अवर हा भारतीय संसदीय उपक्रम आहे ज्यामध्ये सार्वजनिक महत्त्वाच्या महत्त्वाच्या विषयावर संसदेत चर्चा केली जाते.
- सार्वजनिक चिंतेच्या समस्या सभागृहाच्या लक्षात आणून दिल्या जातील याची खात्री करण्यासाठी संसदीय प्रणालीमध्ये शून्य तास हे एक महत्त्वाचे साधन आहे.
- शब्दकोषात 'शून्य तास' ची व्याख्या "महत्वाचा क्षण" किंवा "निर्णयाचा क्षण" अशी केली आहे, तर संसदीय भाषेत प्रश्नोत्तराचा तास संपेपर्यंत आणि सामान्य कामकाज सुरू होण्याच्या दरम्यानचा काळ असे संबोधले जाते.
- झिरो अवर पद्धतीच्या नियमांमध्ये समाविष्ट नाही आणि परिणामी, महत्त्वपूर्ण समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी संसदेच्या सदस्यांसाठी ही एक अनौपचारिक प्रक्रिया मानली जाते.
- ते दुपारच्या वेळी सुरू होते हे खरे तर नावाचे आणखी एक कारण आहे.
¶ संसदीय कामकाजात शून्य तास म्हणजे काय?
- झिरो अवर ही भारतातील सार्वजनिक समस्या सोडवण्यासाठी वापरली जाणारी संसदीय युक्ती आहे.
- संसदीय अधिवेशनाच्या दिवशी सकाळी 10 वाजता सभापतींना सूचना देऊन 10 दिवसांच्या सूचनेशिवाय या तासात राष्ट्रीय महत्त्वाच्या विषयांवर चर्चा केली जाऊ शकते.
- कोणत्याही नियम पुस्तकात झिरो अवर स्थापित केलेला नसला तरी, दोन्ही सभागृहातील पीठासीन अधिकाऱ्यांनी गेल्या काही वर्षांत त्यावर नियंत्रण आणण्याचा आणि सुधारण्याचा प्रयत्न केला.
- संसदेचे पीठासीन अधिकारी प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम करणारे नियम लागू करून शून्य तासाचे नियमन करतात.
लोकसभेत प्रथम प्रश्नोत्तराचा तास, त्यानंतर शून्य तास.
- शून्य तास आणि प्रश्नोत्तराच्या तासात फरक असा आहे की, शून्य तासात मंत्र्यांना उत्तर देण्याचे बंधन नसते.
- सध्याच्या परिस्थितीत शून्य तासाचे महत्त्व
तक्रारी प्रसारित करण्यासाठी आणि चर्चेचे व्यासपीठ म्हणून संसदेच्या कामकाजाला बळकटी देण्यासाठी शून्य तासाने एक मौल्यवान साधन म्हणून लक्ष वेधून घेतले आहे हे सत्य नाकारता येणार नाही.
- त्याची लोकप्रियता वाढली आहे कारण ते कोणत्याही पक्षनिष्ठेची पर्वा न करता संसदेच्या कोणत्याही सदस्याला प्रश्न विचारण्याची आणि जलद प्रतिसादांची मागणी करण्यास अनुमती देते
चक्षू रॉय यांच्या म्हणण्यानुसार, "प्रश्न तास हा संसदेतील सर्वात जिवंत तास आहे आणि त्याने आर्थिक विसंगती उघड केल्या आहेत आणि सरकारी कामकाजाची आकडेवारी आणि माहिती सार्वजनिक क्षेत्रात आणली आहे."
"जेव्हा सदस्यांनी मांडलेल्या चिंता सार्वजनिक चेतना बिघडवण्याइतपत महत्त्वपूर्ण असतात आणि व्यापक सार्वजनिक हिताच्या असतात,"
"प्रश्नांमुळे आयोग, चौकशी न्यायालय किंवा कायद्याची निर्मिती होऊ शकते."
¶ शून्य तास म्हणजे काय?
- या तासाला “शून्य तास” असे संबोधले जाते कारण ते दुपारी 12 वाजता सुरू होते.
- राज्यसभा सचिवालयाने असे नमूद केले आहे की "मीडियाने झिरो अवर हा शब्द वापरण्यामागील तर्कसंगत तर्क" हा आहे की कोणताही सूचीबद्ध व्यवसाय हाती घेण्यापूर्वीचा कालावधी त्यात समाविष्ट आहे.
- 0000 तास मध्यरात्री असूनही तो दुपारी 12 वाजता सुरू होत असल्याने त्याला “झीरो अवर” असे टोपणनाव देण्यात आले आहे असा दावाही केला आहे.
¶ झिरो अवरचा उगम काय होता?
- अधिवेशनाचा उगम 1960 च्या दशकात शोधला जाऊ शकतो. "कधी कधी अध्यक्षांच्या आधीच्या संमतीने आणि इतर वेळी अशा परवानगीशिवाय" महत्त्वाच्या सार्वजनिक महत्त्वाच्या आणि निकडीच्या समस्या सोडवण्यासाठी संसदेच्या सदस्यांनी प्रश्नोत्तराच्या तासानंतर लगेचच कालावधीचा लाभ घेतल्याने परंपरा आकार घेऊ लागली.
- "डॉ (सर्वपल्ली) राधाकृष्णन यांच्या काळापासून या सभागृहात 'झिरो अवर' हे अधिवेशन आहे" (प्रथम उपाध्यक्ष) भारताचे). या तासादरम्यान लोकांना प्रश्न विचारण्याची मुभा असते आणि ती दोन्ही सभागृहात सुरू असते.
¶ शून्य तासात कोणत्या प्रकारचे मुद्दे उपस्थित केले जातात?
- लोकसभेत विषय मांडण्याची परवानगी द्यावी की नाही याबाबत सभापतींना पूर्ण विवेक आहे, विशेषत: संसदीय प्रक्रियेचा भाग म्हणून तांत्रिकदृष्ट्या मान्यता नसल्यामुळे आणि केवळ परंपरेनुसार अस्तित्वात आहे.
लोकसभेच्या सदस्यांनी ज्या दिवशी 'शून्य तास' दरम्यान एखादा विषय मांडायचा असेल त्या दिवशी सकाळी 8.30 ते सकाळी 9 च्या दरम्यान सभापतींना सूचित करणे आवश्यक आहे, "त्यांना जो विषय महत्त्वाचा वाटतो आणि सभागृहात मांडायचा आहे तो विषय स्पष्टपणे व्यक्त करतो." एलएस सचिवालयाच्या म्हणण्यानुसार, "दररोज 20 विषय, त्यांच्या मतपत्रिकेतील प्राधान्यक्रमानुसार, 'शून्य तास' दरम्यान उपस्थित होण्यास अधिकृत आहेत, आणि सभापती आदेश ठरवतात."
● निष्कर्ष :-
- प्रश्नोत्तराचा तास कठोरपणे नियंत्रित केला जातो, तर शून्य तास हा एक अनोखा भारतीय संसदीय नवोपक्रम आहे.
- कोविड-19 महामारीमुळे, संसदेच्या मागील पावसाळी अधिवेशनात प्रश्नोत्तराचा तास नव्हता आणि शून्य तासही मर्यादित होता.
- भारतीय संसदेचे सुरळीत कामकाज शून्य तास आणि प्रश्नोत्तर या दोन्हींवर अवलंबून आहे.
